Tu, tam i wszędzie (Here, there and everywhere): Nawiązania do The Beatles w literaturze naukowej
2026-09-09, autor: kasia
[...powrót do newsów]
Nowe badanie wykrywa 3200 odniesień do tytułów i tekstów piosenek The Beatles w artykułach akademickich.Naukowy hołd dla popkultury
Naukowcy mają w sobie niezaprzeczalną żyłkę do żartów, co widać po częstych nawiązaniach do popkultury w ich publikacjach badawczych. Dotyczy to między innymi tekstów popularnych piosenek. A najpopularniejszym zespołem muzycznym – pod względem tego, jak często ich utwory i teksty pojawiają się w literaturze naukowej – jest The Beatles, jak wynika z nowego artykułu opublikowanego w czasopiśmie PLoS ONE.
„Niektóre z nich są po prostu genialne” – stwierdził współautor badania, Gabriel Budel z holenderskiego Uniwersytetu Technologicznego w Delft, odnosząc się do ponad 3000 odniesień do czwórki z Liverpoolu, które udało im się znaleźć. „The lung and winding road (Płucna i kręta droga) to artykuł o powikłaniach po COVID-19 (Long COVID), w którym zmieniono zaledwie jedną samogłoskę. Z kolei Here comes the SU(N) zamienia utwór Here Comes the Sun w pracę z zakresu obliczeń kwantowych, dotyczącą grup matematycznych. Ktoś za biurkiem musiał mieć tego dnia naprawdę świetny humor”.
Cofnijmy się do 2014 roku – to wtedy badacze ze szwedzkiego Instytutu Karolinska ujawnili, że w ramach wieloletniego zakładu celowo wplatali teksty Boba Dylana do swoich prac. Wszystko zaczęło się od recenzji w magazynie Nature z 1997 roku, zatytułowanej „Tlenek azotu a stan zapalny: Odpowiedź wiatrem podszyta” (The answer is blowing in the wind). Zaowocowało to kolejnym badaniem z 2015 roku, sprawdzającym, czy teksty Dylana pojawiały się też w innych miejscach w literaturze biomedycznej; najczęściej cytowano The Times They Are A’Changin' oraz Blowing in the Wind.
Meteorolodzy i klimatolodzy również bardzo chętnie sięgali po teksty Dylana. W ślad za tym poszło badanie z 2017 roku porównujące częstotliwość występowania tekstów Dylana i The Beatles w literaturze biomedycznej – ci drudzy okazali się występować o wiele częściej – a także analiza z 2023 roku dotycząca częstego wykorzystywania utworu Should I Stay or Should I Go zespołu The Clash w pracach naukowych. Wykazała ona, że The Clash zdominowało zestawienie z 408 odniesieniami do tej konkretnej piosenki, w porównaniu do 236 dla The Long and Winding Road Beatlesów i 128 dla The Times They Are A’Changin'.
Problem „lepszych od The Beatles” i kosmiczny Ringo
A teraz do zabawy dołączają Budel i jego współpracownicy. Oczywiście wszyscy autorzy badania są fanami The Beatles, którzy nie mogli nie zauważyć, jak mocno ich ulubiony zespół przeniknął do świata nauki. Szybkie przeszukanie strony magazynu Nature wykazało na przykład, że do lipca 2025 roku ukazało się tam 116 artykułów bezpośrednio nawiązujących do Czwórki z Liverpoolu, a z kolei w dziedzinie farmakologii wyzwanie, jakim jest wprowadzanie na rynek nowych leków przynoszących znacznie większe korzyści niż najlepsze dotychczasowe terapie, znane jest jako problem „lepszych od The Beatles” (better than The Beatles problem). Nawet NASA nie mogła się oprzeć i nazwała projekt badawczy dotyczący pagórków z lodowym rdzeniem (tzw. pingo) skrótem Pingo STARR (SubTerranean Aquifer Reconnaissance and Reconstruction).
Praca Budela i jego zespołu ma jednak znacznie szerszy zasięg niż te wcześniejsze badania. Nie ogranicza się ona do pojedynczej dyscypliny naukowej, takiej jak chociażby nauki biomedyczne. Naukowcy wykorzystali duży model językowy, aby przeczesać bazy Scopus i Google Scholar w poszukiwaniu odniesień do piosenek The Beatles – i to nie tylko pod kątem dokładnego dopasowania tytułów, ale także nawiązań do konkretnych linijek tekstów oraz sprytnych gier słownych z ich wykorzystaniem.
Długa i kręta droga naukowych odkryć
Po raz kolejny utwór „The Long and Winding Road” znalazł się na szczycie z 798 odniesieniami – to znacznie więcej niż 561 nawiązań do „Should I Stay or Should I Go?” zespołu The Clash. Właściwie autorzy twierdzą, że to właśnie do The Beatles naukowcy najczęściej nawiązują w tytułach swoich prac badawczych. Opierają to na analizie 10 największych przebojów kilkorga najlepiej sprzedających się artystów, w tym Michaela Jacksona i Elvisa Presleya.
Budel i spółka zauważają, że Paul McCartney powiedział kiedyś, że jego piosenka opowiada „o tym, co nieosiągalne; o drzwiach, do których nigdy do końca nie udaje się dotrzeć”. Według badaczy czyni to z niej wyjątkowo trafną metaforę samego procesu naukowego, „który często posuwa się naprzód metodą prób i błędów w stronę znaczących, choć nierzadko tymczasowych wyników” – napisali w swoim artykule. „Podobnie wiele zjawisk badanych przez naukę charakteryzuje się długotrwałym i nieprzewidywalnym rozwojem”.
Ogółem autorzy znaleźli w bazie Scopus 2048 dokładnych dopasowań z tytułami piosenek Beatlesów – i ponad 3000, jeśli dodamy do tego sprytne gry słowne – ale ich rozkład był bardzo nierównomierny. W rzeczywistości jest on zgodny z rozkładem potęgowym, znanym również jako prawo Zipfa. „Jako naukowcy zajmujący się sieciami, jesteśmy przyzwyczajeni do obserwowania rozkładów potęgowych w przypadku trzęsień ziemi, sieci społecznościowych czy podziału bogactwa” – powiedział współautor badania, Robert E. Kooij, również z Uniwersytetu Technologicznego w Delft. „Okazuje się, że nawiązania do piosenek The Beatles podlegają tej samej zasadzie: garstka utworów jest cytowana bez przerwy, a większość z nich pojawia się zaledwie raz lub dwa. The Beatles najwyraźniej podlegają tym samym prawom statystyki, co reszta natury”.
Walka o uwagę czytelnika i efekt „Antologii”
Praca z 2017 roku, która stworzyła architekturę kryjącą się za ChatGPT, z grą słów w tytule „Attention is all you need” (Uwaga to wszystko, czego potrzebujesz), jest najczęściej cytowaną publikacją w ogólnym zestawieniu (89 737 cytowań). Z kolei pierwsza trójka najczęściej cytowanych prac z dosłownymi nawiązaniami do piosenek The Beatles to: „Good day sunshine: Zwroty akcji na giełdzie a pogoda” (1009 cytowań); „Przewidywanie napadów padaczkowych: Długa i kręta droga” (954 cytowania) oraz „Różnicowanie komórek Th17: Długa i kręta droga” (599 cytowań). Teksty Beatlesów wydają się wyjątkowo dobrze komponować z tematami biomedycznymi: choć nawiązania do ich piosenek obejmują każdą dziedzinę w bazie Scopus – co potwierdza tezę autorów, że jest to zjawisko interdyscyplinarne – medycyna wyraźnie dominuje, tuż obok nauk społecznych.
Kiedy Budel i jego zespół przeanalizowali dane w podziale na lata, odkryli wyraźny, stały wzrost wykorzystania piosenek The Beatles w literaturze naukowej od 1990 roku, a zwłaszcza w latach 1995-2005. Ten skok idealnie zbiega się w czasie z premierą projektu The Beatles Anthology (1995–1996). Autorzy sugerują, że Antologia przedstawiła muzykę chłopaków nowym pokoleniom, a gdy ich twórczość stała się powszechnie dostępna na platformach streamingowych takich jak Spotify (pod koniec 2015 roku), trend ten tylko przybrał na sile.
W międzyczasie w publikacjach naukowych następowała szybka cyfryzacja, co wywierało na autorach większą presję, by jakoś wyróżnić się z tłumu. Badanie z 2023 roku zasugerowało, że używanie odniesień do piosenek w tytułach to świetny sposób na przyciągnięcie uwagi czytelnika, przy jednoczesnym uniknięciu typowego, mocno technicznego żargonu. Budel i reszta zespołu uważają również, że ich praca dostarcza „konkretnych dowodów na to, że pisanie akademickie staje się coraz bardziej nieformalne i bardziej wrażliwe na swoich czytelników”.
Choć można by argumentować, że ogólny wpływ nawiązań do „The Long and Winding Road” osłabł z powodu nadużywania, „bardziej innowacyjne gry słowne wciąż mają swój urok” – napisali autorzy. „Na przykład, mało który fan Białego Albumu powstrzyma uśmiech, natrafiając na takie tytuły jak Happiness is a warm theorem (Szczęście to ciepłe twierdzenie) czy Everybody’s got something to hide except me and my patented monkey: Patentability of cloned organisms (Wszyscy mają coś do ukrycia oprócz mnie i mojej opatentowanej małpy: Zdolność patentowa sklonowanych organizmów)”.
Przykłady zabawnych tytułów prac naukowych:
- Here comes the sun: Relacje lekarzy z przemysłem a ustawa Sunshine Act (o przejrzystości).
- Mają ticket to ride (bilet na przejazd): Symbioza Xenorhabdus nematophila i Steinernema carpocapsae.
- Magical mystery tour (Magiczna tajemnicza trasa): Sygnalizacja kwasu salicylowego.
- Opieka zdrowotna w Uzbekistanie – już nie back in the USSR (z powrotem w ZSRR).
- Norwegian wood, isn't it good? (Norweskie drewno, czyż nie jest dobre?): Narracje o przemyśle drzewnym i ścieżkach rozwoju na skandynawskich peryferiach.
- Fixing a hole (Zatykanie dziury): Zapobieganie pneumokokowemu zapaleniu płuc poprzez szczepienia.
- Czy czarnoskóre fintechy mają znaczenie? The long and winding road (Długa i kręta droga) do opracowania włączających algorytmów dla sprawiedliwości społecznej.
Przykłady gier słownych w tytułach prac:
- Something in the way we move (Coś w sposobie, w jaki się poruszamy): Dynamika ruchu, a nie postrzegana płeć, wpływa na ruchy głowy w konwersacji.
- Will you still need me, will you still read me...? (Czy wciąż będziesz mnie potrzebować, czy wciąż będziesz mnie czytać...?): Przewaga w obiegu książek pozyskiwanych na życzenie czytelnika w dłuższej perspektywie i po zakończeniu programu pilotażowego. (Zabawna przeróbka "When I'm Sixty-Four")
- You say you want a devolution? (Mówisz, że chcesz dewolucji?): Lekcje z programu Main Street.
- Wszyscy żyjemy w virtual submarine (wirtualnej łodzi podwodnej).
- Ty mówisz 'PK', a ja mówię 'no way!' (nie ma mowy!); ty mówisz 'keo', a ja mówię 'time to go!' (czas iść!). (Inspiracja rytmem i słowami z "Hello, Goodbye")
